موسيقي تالش

‌انعكاسي از طبيعت مادي تالش است و پيوندي نزديك با واقعيات و حركات زندگي روزمره دارد. موسيقي همراه كننده تمام كارهاي مزرعه بوده است. از شخم زدن تا جمع كردن محصول. موسيقي تالش انواع مختلف دارد كه با بررسي نوارهاي موسيقي و ترانه هايي  که در مناسبتهاي مختلف خوانده مي شده بدان رسيده ایم و مي‌توان به موارد زير اشاره نمود.

-ترانه‌ها و تصنيف‌هاي قهرماني يا حماسي كه جنبه قهرماني وجنگي دارند.

-ترانه‌ها و تصنيف‌هاي مخصوص كشت و كار، از اين نمونه‌ها مي‌توان به ترانه‌هاي شاليزار اشاره نمود.

-ترانه و تصنيف‌هايي كه در تشريفات مختلف مانند عروسي، تولد، و... بكار مي‌روند و يا شبيه نوروز خواني بصورت دسته جمعي اجرا مي‌شود.

-ترانه‌ها و تصنيفهاي عشقي، كه نمونه معروف آن ترانه‌اي بنام «دختر عمو جان بيا» است. كه در اين -ترانه پسر عمو از دختر عمو مي‌خواهد تا همراه اودر بازاراي بنام گسكر حضور یابد.

-ترانه‌ها و تصنيفهاي توصيفي كه تالشها براي تمجيد از طبيعت يا پديده‌هاي اطراف خود بكار مي‌برند.

-آهنگهاي كودكانه تالشي كه امروزه بيشتر آنها درحال نابود شدن است.

-لالايي‌ها كه عمدتاً توسط زنان و دختران خوانده مي‌شود.

-ترانه‌ها و توصيفهاي قحطي، زلزله و بلاهاي آسماني.

هرچند بیان موسیقی تالش حکایت از دیرینگی دارد، لیکن تاکنون تاریخچه روشن و مشخصی برای آن قید نشده است. فرم، جمله بندی و بطور کلی ساختار ملودیک این موسیقی قومی، مبین قدمت و اصالت است.

 آنچه امروزه به نام موسیقی تالش از آن یاد می شود، به سه بخش کلی تقسیم می گردد، که عبارتند از: 1-دستون ها 2-ترانه ها 3-هواها(پرده ها   parda)

1-دستونها: معنی لغوی دستون، دستان پترسی است که در فرهنگ نغمه، افسانه و آواز معنا شدهاست. دستون ها بخش مهم و معرف جنبه عام موسیقی تالش هستند.

آواز تالش(دستون) مبتنی بر فرم دو بیتی است. دستون ها در هر نقطه ای از دیار تالش، دارای رنگ و حسن ویژه ای هستند و از نقطه ای به نقطه دیگر فاصله محسوسی میان آنها احساس می شود. مثلاً دستون شاندرمن و ماسال با دستون تالشدولا و تالشدولایی، اسالمی و کرگانرودی متفاوت است.

2-ترانه ها: باوجود آنکه ترانه های تالشی در تنوعی چشمگیر (از نظر کیفی) در سرتاسر منطقه تالش وجود دارند، لیکن تعداد انها که تا کنون شناخته شده اند محدود می باشند.

 این ترانه ها از نظر لحن و مضمون در گروه هایی از جمله، حماسی، رزمی، کار، عارفانه و ... جای می گیرند. به عنوان مثال ترانه های لدوبه، گیرون گره، محمود به گروه حماسی تعلق دارند. هیار هیار، مبارک با، آمان آمان به گروه بزمی و امانه لیلی، کوکوبخونه و کاربشیمون نه نه به گروه ترانه هایی تعلق دارند که زنان در مزارع می خوانند و بالاخره به وسیله دراویش ، در اعیاد و مراسم مذهبی و اغلب به شکل گروهی اجرا می شوند.

3-هوا(پرده): گسترده ترین بخش موسیقی تالش، نغمات بدون کلام یا هواها و پرده ها هستند. این بخش از موسیقی تالش نیز برحسب مضمون به گروه های مختلفی چون وصفی، رزمی، بزمی و ... تقسیم می شوند. سازی که این بخش از نغمه های تالش را اجرا می کند، نی(lala) است.

در منطقه تالش بیش از یک درصد هوای مختلف شنیده می شود. عناوین برخی از آنها به این شرح است:

ریه، پرده، شتره زنگ، پاییزه هوا، ورزا جنگ، دوشه هوا، کیجه پرده و ... .

شرح کلی ریتم و ملودی در موسیقی تالش:

اساس و ساختار موسیقی این منطقه بر مبنای آوازهایی است که دستون نامیده می شوند. ویژگی های ملودیک این آوازها عبارتند از:

1-با دو بخش فراز و فرود که معمولاً در اجراها، روند حرکت ملودی از فراز به فرود است، مشخص می گردند.

2-آوازها از نظر مایگی بیشتر در شور قرار گرفته اند.

3-در متن آوازها، تحریرهای متنوعی به کار رفته که در مقایسه با تحریرهای اوازی در موسیقی ردیف و به ویژه در قیاس با شیوه اوازخوانی در عهد قاجار، قابل تأمل هستند.

4-در بسیاری از ترانه ها که بر اساس گام شور ساخته شده اند، شروع از نت پایه (تونیک) نمی باشد، بلکه در بسیاری از اجراها اغاز ملودی از درجه هفتم به درجه هشتم گام موردنظر صورت می گیرد.

ار نظر ریتم نکته ای که در ضرباهنگ ها ایجاد نماید، مشاهده نمی گردد. به عبارتی موسیقی تالش را می توان تا حدودی موسیقی ملودیک فرض نمود. هرچند که برخی گونه های موسیقی عرفانی و مذهبی از طریق صوفیان ترک نژاد و هنرمندان کُردِ مهاجر به این منطقه آورده شده و در مواردی تأثیر موسیقی به ویژه گیلان بیه پس در بخشی از نغمات سازی الله (نی چوپان تالش) و سرنا ملاحظه می شود؛ لیکن در مجموع موسیقی قوم تالش دارای ساختار و درونمایه مشخص و با هویتی است که آن را از موسیقی سایر مناطق همجوار خود مجزا می سازد. از جمله این ویژگی ها می توان به موسیقی و نغمات روایتی اشاره نمود، مانند تصنیف لدوبه. این تصتیف حالتی رزمی دارد و داستانی به این شرح روایت می کند. در زمان قدیم دو برادر به نام لدو و محمود، خواهری داشتند که در هنر، شجاعت و زیبایی شهره زمان بود. لدو و محمود نیز در جوانمردی و پهلوانی همتا نداشتند. روزی این دو برادذر بیرون از خانه بودند. گروهی راهزن از مناطق مجاور به ییلاقات تالش هجوم می برند و خواهر آنان را در منزل حبس می کنند و تمام اسباب زندگی آنان را به غارت می برند، خواهر با نی هفت بند آهنگی که امروزه به لدوبه شهرت یافته، می نوازد لدو و محمد از دور صدای نی خواهرشان را می شنوند و متوجه میشوند که باید اتفاقی افتاده باشد. باشتاب خود را به خانه می رسانند و خواهر را آزاد می سازند. پس از آن دزدان را دستگیر می کنند و اموال خود را از انان پس می گیرند. اسطوره محمود در منطقه تالش علاوه بر قهرمان حماسی در یک حکایت قومی، نمادی از یک شخصیت ملی نیز به شمار می آید.

سازهای متداول

سازهای رایج در منطقه تالش شامل lala یا نی، دپ یا دیاره یا دف، لبک (نی لبک)، و زرنا (سورنا) می باشد. در گذشته تنبوره (تنبور) نیز رایج بوده است. اما در حال حاضر در هیچ نقطه ای از تالش این ساز دیده نمی شود.

خِلِه (khle)

"خله" در واقع یک سنت موسیقیایی تالشان خلیفَ آباد است که نماینده ارتباط عاطفی مخاطب با اجراکننده آواز است. زیبایی شعر یا "دستون" (و بیتی های سروده شده با زبان تالشی) و اجرای استادانه خواننده، نقش بسزایی در بروز این سنت دارد. اجرای "خله" با شکل سنتی و اصیل آن تأثیر بسزایی در شورانگیزی هرچه بیشتر آواز و موقعیت اجرایی خواننده دارد، به گونه ای که انگار بخشی از آواز است اما توسط شنونده ارائه می شود. آن کسی که خله می کند در واقع به خواننده می گوید: از مسائل اطراف دل کنده و با تو و آواز تأثیر گذار تو سفر می کنم.